Katalizator

Katalizator składa się z obudowy ze stali nierdzewnej i stanowi element nowoczesnych układów oczyszczania spalin w silnikach benzynowych i wysokoprężnych. Bierze udział w procesie przekształcania szkodliwych składników spalin z silników spalinowych w gazy nieszkodliwe.

Funkcja

Zadaniem katalizatora jest przekształcanie szkodliwych składników spalin z silników spalinowych w gazy nieszkodliwe w wyniku reakcji chemicznej.

Rodzaje katalizatorów

Katalizator trójdrożny

Krümmer Katalysator

Ten rodzaj katalizatora jest przeznaczony do silników benzynowych. W temperaturze roboczej przekształca on następujące substancje:

  • niespalone węglowodory (HC) w dwutlenek węgla (CO₂) i parę wodną (H₂O)
  • tlenek węgla (CO) w dwutlenek węgla (CO2)
  • tlenki azotu (NO, NO₂) w azot (N₂) i tlen (O₂)

Te trzy procesy zachodzą jednocześnie w katalizatorze. Dlatego nazywany jest on katalizatorem trójdrożnym. Katalizator trójdrożny wymaga określonego składu spalin. Tylko w ten sposób może on w pełni rozwinąć swoje działanie. Musi przy tym zostać uwolniona dokładnie taka ilość tlenu, jaka jest potrzebna do utlenienia węglowodorów i tlenku węgla. Sytuacja ta ma miejsce, gdy część paliwa miesza się z 14,7 częściami powietrza i ulega spaleniu w silniku. Mówi się tu o tzw. „mieszance stechiometrycznej” (lambda = 1). Aby uzyskać tę mieszankę, sonda lambda umieszczona między silnikiem a katalizatorem mierzy zawartość tlenu resztkowego w spalinach. Sterownik silnika przetwarza wynik pomiaru i wysyła impulsy sterujące w celu uzyskania optymalnego składu mieszanki. Wraz z obowiązkowym wprowadzeniem normy emisji spalin EURO 5 od 1 stycznia 2011 r. konieczne stały się nowe rozwiązania w dziedzinie katalizatorów. Nowoczesne katalizatory trójdrożne nagrzewają się obecnie w ciągu zaledwie kilku sekund. To tak zwane zachowanie „Light-Off” jest wspomagane przez zastosowanie specjalnych powłok.

Oprócz koncepcji powłok coraz częściej stosuje się zaawansowane konstrukcyjnie geometrie katalizatorów (systemy typu „Close Couple” lub układy umieszczone blisko silnika). Należą do nich również tzw. „katalizatory kolektorowe”, w których katalizator i kolektor spalin tworzą jedną całość. W wymienionych koncepcjach układu wydechowego gorące spaliny z komory spalania silnika są kierowane bezpośrednio do katalizatora. Ogromne temperatury w obszarze wylotowym silników lub turbosprężarek powodują w tym przypadku wzrost temperatury nawet do 1 000 °C. Kolejną szczególną cechą są duże siły przyspieszenia. Ze względu na bezpośrednie połączenie między silnikiem a układem wydechowym mogą one osiągać wartości do 75 g. Te nowe konstrukcje wymagają dostosowania pod kątem dynamiki płynów. Jest to konieczne, aby w każdej chwili zapewnić dopływ powietrza do zamontowanych czujników spalin, a tym samym dostarczać modułom sterującym niezbędne informacje dotyczące temperatur, składu spalin i ciśnienia wstecznego.

Katalizatory zgodne z normą EOBD

Katalysator Schaubild

Katalizatory zamienne
EOBD do pojazdów spełniających normy Euro 3 i Euro 4, wyposażonych w europejski system diagnostyki pokładowej (EOBD), określa się mianem katalizatorów zgodnych z EOBD. Szczególnie nowsze modele pojazdów są wyposażone w system EOBD. Również nowe generacje pojazdów z silnikami wysokoprężnymi są zazwyczaj wyposażone w funkcję EOBD. Zadaniem systemu EOBD jest monitorowanie podczas jazdy wszystkich podzespołów i czujników związanych z układem wydechowym. Rejestruje on przy tym usterki, które są sygnalizowane kierowcy np. za pomocą lampki ostrzegawczej (MIL). 

Katalizator utleniający

Silniki wysokoprężne zasadniczo pracują z dużym nadmiarem powietrza. Z tego powodu w spalinach występuje wysoka zawartość tlenu. Katalizator do silników wysokoprężnych utlenia dwa rodzaje substancji:

  • tlenek węgla (CO) do dwutlenku węgla (CO2) oraz
  • węglowodory (HC) do dwutlenku węgla (CO₂) i pary wodnej (H₂O).

Katalizator SCR

SCR-Katalysator

Katalizatory SCR mogą być również stosowane w pojazdach hybrydowych. Pojazdy hybrydowe łączą silnik spalinowy z silnikiem elektrycznym w celu poprawy osiągów i wydajności pojazdu. Katalizator SCR może przyczynić się do zmniejszenia emisji z silnika spalinowego, a tym samym do zmniejszenia wpływu pojazdu na środowisko. Zastosowanie układów SCR w pojazdach hybrydowych może przyczynić się do zapewnienia zgodności tych pojazdów z aktualnymi normami środowiskowymi, a tym samym zwiększyć ich atrakcyjność dla klientów dbających o środowisko.

Budowa katalizatora

Katalysator Aufbau

Katalizator składa się z obudowy ze stali nierdzewnej. W jej wnętrzu umieszczony jest nośnik metalowy (Metalith) lub ceramiczny (Monolith). Nośnik ten jest poprzecinany wzdłużnie wieloma małymi kanałami. Ma to na celu uzyskanie jak największej powierzchni, aby katalizator działał optymalnie. Powierzchnia nośnika jest pokryta warstwą o wysokiej porowatości (wash-coat). W warstwie tej osadzone są metale szlachetne (platyna, pallad i/lub rod).

Bezpieczeństwo

W katalizatorach wykorzystujących monolity ceramiczne do mocowania nośnika stosuje się tzw. „maty nośne”. Chronią one katalizator przed uderzeniami i zapobiegają przedostawaniu się spalin między monolitem a obudową. Dotychczas często stosowano drobne włókna ceramiczne, które podejrzewa się o działanie rakotwórcze. W celu ograniczenia potencjalnego wpływu na środowisko i zdrowie, wprowadzono tak zwaną „matę ekologiczną”. Wykonana jest z włókien biodegradowalnych, które szybko ulegają rozpadowi w płynach ustrojowych, dzięki czemu nie powodują uszkodzeń w organizmie, a ze względu na swój rozmiar nie są w stanie przedostać się do płuc. 

Utrzymanie wartości

Katalizatory ulegają naturalnemu procesowi starzenia się, a ich średnia żywotność wynosi od 80 000 do 100 000 km. Wpływ na to mają wysokie temperatury (przekraczające 800 °C) oraz obciążenia mechaniczne (wibracje) występujące podczas normalnej eksploatacji pojazdu. W wyniku działania tych czynników powłoka nośnika zawierająca metale szlachetne może z czasem ulec zniszczeniu.

Problemy z katalizatorem są dla kierowców często rozpoznawalne jedynie pośrednio: zapalająca się kontrolka silnika, zwiększone zużycie paliwa, nierówna praca silnika lub nieprzejście badania emisji spalin mogą wskazywać na osłabienie lub uszkodzenie katalizatora. Warto wiedzieć: uszkodzenie katalizatora często jest skutkiem ubocznym – na przykład wadliwej sondy lambda, wycieku oleju lub uderzeń mechanicznych podczas najechania na przeszkody. Specjalistyczny warsztat samochodowy może ocenić stan katalizatora poprzez pomiar spalin i odczyt pamięci błędów. W przypadku wymiany specjaliści zalecają stosowanie markowych części zamiennych, które spełniają normy emisji spalin wymagane dla danego pojazdu i zapewniają wymaganą wydajność oczyszczania w długim okresie.

Ochrona środowiska

Chemischer Prozess im Katalysator

Nowoczesne systemy oczyszczania spalin w znacznym stopniu przyczyniają się do odczuwalnej poprawy warunków zdrowotnych. W procesie spalania w silniku, oprócz głównych składników, takich jak woda (H₂O), dwutlenek węgla (CO₂) i azot (N₂), powstają następujące substancje szkodliwe:

  • tlenek węgla (CO)
  • Węglowodory (HC)
  • Tlenki azotu (NOX)
  • Dwutlenek siarki (SO2)  
  • Cząstki sadzy (PM) – zwłaszcza w silnikach wysokoprężnych

Wraz z coraz bardziej rygorystycznymi krajowymi i międzynarodowymi przepisami dotyczącymi emisji i stężenia zanieczyszczeń w powietrzu niezbędna jest dalsza optymalizacja rozwiązań silnikowych. Ponadto konieczne jest stosowanie skomplikowanych układów oczyszczania spalin, aby spełnić wymagane wartości graniczne. Zoptymalizowany pod względem technicznym katalizator, który pozwala pojazdowi spełnić wyższe normy emisji spalin, a tym samym może zapewnić właścicielowi pojazdu korzyści podatkowe, podnosi wartość odsprzedaży pojazdu.

Do pobrania

Tutaj znajdziesz wszystkie materiały do pobrania na temat „Katalizator”:

Wszystkie pliki do pobrania: